Maharashtra State Board Class 10 Sanskrit Amod Solutions Chapter 5 स एव परमाणुः
Sanskrit Amod Std 10 Digest Chapter 5 स एव परमाणुः Textbook Questions and Answers
भाषाभ्यास:
1. पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखत।
प्रश्न अ.
अर्णवः पाकगृहात् किम् आनयति?
उत्तरम् :
अर्णवः पाकगृहात् मुष्टिमात्रान् तण्डुलान् आनयति।
प्रश्न आ.
कः परमाणुः?
उत्तरम् :
द्रव्यस्य अन्तिम : घटक : मूलं तत्त्वं च परमाणुः।
प्रश्न इ.
परमाणुसिद्धान्तः केन महर्षिणा कथितः?
उत्तरम् :
परमाणुसिद्धान्त: कणादमहर्षिणा कथितः।
प्रश्न ई.
महर्षिणा कणादेन परमाणुविषये किं प्रतिपादितम् ?
उत्तरम् :
महर्षिणा कणादेन परमाणुविषये प्रतिपादितं यत् परमाणुः अतीन्द्रियः, सूक्ष्मः, निरवयवः, नित्यः, स्वयं व्यावर्तकः च।
प्रश्न उ.
महर्षेः कणादस्य मतानुसारं परमाणोः व्याख्या का?
उत्तरम् :
जालसूर्यमरीचिस्थं यत् सूक्ष्म रजः दृश्यते तस्य षष्ठतमः भाग: स: परमाणु: उच्यते इति परमाणो: व्याख्या महर्षे: कपादस्य।
2. सूचनानुसार कृती: कुरुत।
प्रश्न अ.
अर्णवः जपाकुसुमं गृहीत्वा प्रविशति। (पूर्वकालवाचकम् अव्ययं निष्कासयत।)
उत्तरम् :
अर्णव: जपाकुसुमं गृह्णाति प्रविशति च।
प्रश्न आ.
किं दृष्टं त्वया? (वाच्यपरिवर्तनं कुरुत।)
उत्तरम् :
त्वं किं दृष्टवान्।
प्रश्न इ.
वयं तु केवलं तस्य महाभागस्य नामधेयं जानीमः। (वाक्यम् एकवचने परिवर्तयत।)
उत्तरम् :
अहं तु केवलं तस्य महाभागस्य नामधेयं जानामि।
प्रश्न ई.
अहं विस्तरेण पठितुम् इच्छामि। (वाक्यं लङ्लकारे परिवर्तयत।)
उत्तरम् :
अहं विस्तरेण पठितुम् ऐच्छम्।
प्रश्न उ.
महाविद्यालये कणादविषयकाणि पुस्तकानि सन्ति। (वाक्यम् एकवचने परिवर्तयत।)
उत्तरम् :
महाविद्यालये कणादविषयक पुस्तकम् अस्ति।
प्रश्न ऊ.
भवान् स्वीकरोतु। (‘भवान्’ स्थाने ‘त्वं’ योजयत।)
उत्तरम् :
त्वं स्वीकुरु।
प्रश्न ए.
त्वं द्रष्टुं शक्नोषि। (‘त्वं’ स्थाने ‘भवान्’ योजयत।)
उत्तरम् :
भवान् तण्डुलान् आनयतु।
प्रश्न ऐै.
महर्षिणा परमाणो: व्याख्या कृता। (वाच्यपरिवर्तनं कुरुत।)
उत्तरम् :
महर्षि : परमाणोः व्याख्यां कृतवान्।
प्रश्न ओ.
वयं महाभागस्य नामधेयं जानीमः। (वाच्यपरिवर्तनं कुरुत।)
उत्तरम् :
अस्माभिः महाभागस्य नामधेयं ज्ञायते।
प्रश्न औ.
सम्यग् उक्तं त्वया। (वाच्यपरिवर्तनं कुरुत।)
उत्तरम् :
त्वं सम्यग् उक्तवान्।
3. जालरेखाचित्रं पूरयत
प्रश्न 1
Maharashtra Board Solution
जालरेखाचित्रं पूरयत
Solution & Step-by-Step Answer:
म् :
|
4. माध्यमभाषया उत्तरं लिखत।
प्रश्न अ.
महर्षिः कणादः परमाणुविषये किं प्रतिपादितवान् ?
उत्तरम् :
भारतीय ऋषि व तत्वज्ञ कणाद यांनी परमाणूचा सिद्धांत मांडला. त्यानुसार, परमाणू हा द्रव्याचा अंतिम घटक आहे. व त्यामागील मूलतत्त्व आहे. परमाणू हे द्रव्याचे मूळ कारण आहे. परमाणूच्या स्वरूपाविषयी सांगताना कणाद पुढील स्पष्टीकरण देतात – परमाणू हा इंद्रियांना अगोचर, अतिशय सूक्ष्म, अवयवहीन, नित्य व स्वत:भोवती भ्रमणशील असा आहे.
थोडक्यात, कणाद ऋषी परमाणूचा सिद्धांत स्पष्ट करतात व विश्वाचे अस्तित्व टिकवून ठेवणाऱ्या प्रत्येक द्रव्यामागे ‘परमाणू हेच कारण असल्याचे मानतात.
The theory of atoms was formulated by an Indian sage and philosopher कणाद, Sage कणाद considered the last element of a substance and the basic principle as परमाणु, an atom. परमाणु is the chief cause of the substance. Sage कणाद further explained that परमाणु is inaccessible to the senses, very small (microscopic), formless, eternal and self-revolving.
In brief, sage कणाद believed in the theory of परमाणु and accepted it to be the cause of each substance, because of which the world exists.
प्रश्न आ.
‘तण्डुलान् आनय’ इति पिता अर्णवं किमर्थम् आदिष्टवान् ?
उत्तरम् :
स एव परमाणु:’ या पाठातील अर्णव व त्याच्या वडिलांच्या संभाषणाद्वारे परमाणूची संकल्पना स्पष्ट होते. एकदा अर्णव त्याच्या बागेतून जास्वंदाचे फूल आणतो. फुलातील परागकण बघत असताना अर्णवचे वडील त्याला सूक्ष्मदर्शिकेमधून ते कण पाहण्याचा सल्ला देतात. परागकणांतील इतर घटकही सूक्ष्मदर्शिकेतून सहज दिसल्यावर अर्णवला आश्चर्य वाटते.
तेव्हा त्याचे वडील ‘स एव त्याला विचारतात की ज्याप्रमाणे आपण सूक्ष्मदर्शिकतून परागकण पाहू शकतो, तसेच परमाणू सुद्धा पाहता येतो का? यानंतर अर्णव त्याच्या वडिलांना परमाणूबद्दल विचारतो. त्याच्या शंकेचे निरसन करण्यासाठी अर्णवचे वडील त्याला मूठभर तांदूळ आणावयास सांगतात.
त्यातील एक तांदळाचा दाणा जितका विभागला जाऊ शकतो, तितके त्याचे विभाजन करण्यास सांगतात. पुढे ‘परमाणू’ बद्दल स्पष्टीकरण देताना ते सांगतात की तांदूळ एका मर्यादपर्यंतच तोडला जाऊ शकतो, त्या विभाजनानंतर जो सूक्ष्म कण राहतो, तो म्हणजे परमाणू. अशा प्रकारे, तांदळाच्या उदाहरणाद्वारे अर्णवचे वडील त्याला परमाणूबद्दल योग्य ते ज्ञान देतात.
‘स एव परमाणुः’ reveals the philosophy behind the concept of परमाणु through the conversation between अर्णव and his father.
Once अर्णव brought a hibiscus-flower from his garden. He was observing its pollengrains, then his father advised him to observe it through microscope. was amazed to see the pollen-grain with its elements. After a while, father asked him, can we see परमाणू like pollen-grains through microscope? अर्णव questioned his father about 40. To answer his question, aura’s father instructed him to bring handful of rice-grains.
Later, father told अर्णव to break it till its last part. Father explained that just as rice. grains will be powdered if divided further likewise an atom is that part of the substance which can’t be obtained by division In this way, with the help of rice-grains example ama’s father aptly explains the concept of परमाणू.
5. समानार्थकशब्दान् लिखत।
कुसुमम्, विश्वम्, पिता, नामधेयम्, सूर्यः।
प्रश्न 1
Maharashtra Board Solution
समानार्थकशब्दान् लिखत। कुसुमम्, विश्वम्, पिता, नामधेयम्, सूर्यः। |
6. विरुद्धार्थकशब्दान् मञ्जूषात: अन्विष्य लिखत |
सत्यम्, अन्तिमः, अनित्यः, लघुः, सूक्ष्मः, (आद्यः, गुरुः, नित्यः, असत्यम्, स्थूल:)
प्रश्न 1. विरुद्धार्थकशब्दान् मञ्जूषात: अन्विष्य लिखत | सत्यम्, अन्तिमः, अनित्यः, लघुः, सूक्ष्मः, (आद्यः, गुरुः, नित्यः, असत्यम्, स्थूल:)
Solution & Step-by-Step Answer:
म् :
|
7. उचितं पर्यायं चित्वा वाक्यं पुनर्लिखत।
प्रश्न 1
Maharashtra Board Solution
अ. एतद् विश्वं ………… निर्मितम्। (तण्डुलै:/अणुभिः) आ. …………… द्रव्यस्य मूलकारणम्। (परमाणुः/विज्ञानं)। इ. रजसः ……….. भागः परमाणुः। (षष्ठतमः/शततमः)
Solution & Step-by-Step Answer:
म् : अ. अणुभिः आ. परमाणुः इ. षष्ठतम
|
8. नामतालिकां पूरयत।
प्रश्न 1
Maharashtra Board Solution
नामतालिकां पूरयत 9. क्रियापदतालिकां पुरयत। |
प्रश्न 1. क्रियापदतालिकां पुरयत। |
Sanskrit Amod Class 10 Textbook
