Maharashtra State Board Class 10 Sanskrit Amod Solutions Chapter 4 अमूल्यं कमलम्
Sanskrit Amod Std 10 Digest Chapter 4 अमूल्यं कमलम् Textbook Questions and Answers
भाषाभ्यास:
1. पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखत।
प्रश्न अ.
सुदासः कः आसीत् ?
उत्तरम् :
सुदास: उद्यानपाल: आसीत्।
प्रश्न आ.
पद्यं कदा व्यकसत्?
उत्तरम् :
पद्यं शिशिर-ऋतौ व्यकसत्।
प्रश्न इ.
पद्यं कीदृशम्?
उत्तरम् :
पद्मं व्योम्नि बालसूर्यबिम्बम् इव आसीत्।
प्रश्न ई.
पद्यं विक्रेतुं सुदासः कुत्र स्थितः?
उत्तरम् :
पा विक्रेतुं सुदास: राजसद्मनः पुरतः स्थितः।
प्रश्न उ.
श्रेष्ठी कमलार्थ कियत् मूल्यं दातुम् इच्छति?
उत्तरम् :
श्रेष्ठी कमलार्थ दश सुवर्णनाणकानि दातुम् इच्छति।
प्रश्न ऊ.
महात्मा कुत्र उपविष्टः आसीत् ?
उत्तरम् :
उद्याने वटवृक्षस्य अधस्तात् एकस्मिन् अश्मखण्डे महात्मा उपविष्टः आसीत्।
2. माध्यमभाषया उत्तरत।
प्रश्न अ.
सुदासः किमर्थं कमल विक्रेतुं न इच्छति?
उत्तरम् :
‘अमूल्यं कमलम्’ ही कथा बौद्ध कथासाहित्यातून घेतलेली आहे. भगवान बुद्धांच्या अलौकिक शिकवणीचे या कथांमधून दर्शन घडते. कथेचे शीर्षक सदाचार आणि सत्संगतीचे महात्म्य योग्यप्रकारे सूचित करते. त्यातून मिळणारे समाधान व मनःशांती ही संपत्ती आणि भौतिक सुखांपेक्षा श्रेष्ठ तसेच मौल्यवान असते. ‘अमूल्यं कमलम्’ सुदास नावाचा एक माळी होता. एकदा त्याच्या तलावात हिवाळा असून सुद्धा एक सुंदर कमळ उमलले.
त्याने विचार केला की, ‘हा तर परमेश्वराचा महिमा आहे की, कडाक्याच्या थंडीत मला इतक्या सुंदर फुलाचा लाभ झाला.’ त्या ऋतूत कमळाचे फूल अभावाने फुलत असल्यामुळे त्याला वाटले, ते विकून आपल्याला चांगली किंमत मिळेल, तेव्हा ते फूल विकण्यासाठी तो राजवाड्यासमोर उभा राहिला.
एक श्रीमंत व्यापारी तिथे आला आणि भगवान सुगताच्या पूजेसाठी ते कमळ विकत घेण्याची इच्छा त्याने प्रकट केली. सुदास एक सुवर्णमुद्रा घेऊन ते फूल विकण्यास तयार झाला. तेवढ्यात दुसरा एक श्रीमंत व्यापारी, जो भगवान सुगतांच्या दर्शनासाठी चालला होता, तिथे उपस्थित झाला. तो त्या कमळासाठी दहा सुवर्णमुद्रा द्यायला तयार झाला. त्यावर पहिला व्यापारी शंभर सुवर्णमुद्रा देऊ लागला.
दोन्ही व्यापाऱ्यांमधील चढाओढ पाहून सुदासाने विचार केला, ‘हे दोघे ज्या व्यक्तीसाठी एवढ्या चढत्या दराने कमळ विकत घेऊ इच्छितात, तर ती व्यक्ती निश्चितच थोर असेल. तेच मला कमळाचे सर्वात जास्त मूल्य देतील.’ अशा विचाराने सुदासाने जाहीर केले की, तो कमळ विकू इच्छित नव्हता.
is a storyextracted from Buddhist legends that highlights the divine teachings of lord Buddha. The title rightly suggests that righteousness and a good company leading to contentment and peace of mind, is superior and priceless compared to money and worldly pleasures.
सुदास was a gardener. Once a beautiful lotus bloomed in his lake, in spite of being winter season. He thought, “It is greatness of the god that I am blessed to have the beautiful flower even during severe cold.” As lotuses were rare in that season, he thought he would earn good amount by selling it.
So he stood in front of the royal palace to sell the flower. A rich merchant came there and wished to buy that flower for worshipping lord सुगत. सुदास agreed to sell it for one gold coin. At the same time, another rich merchant, who was going to see lord arrived there and asked for the lotus. He was ready to pay ten gold coins for the same flower. Over that the first merchant raised the value to 100 gold coins.
Hearing the arguments between the two merchants, are thought, If these two are willing to buy the lotus for a person at such high value, then that person must be really very great. He would rather give me the highest price. Thus, he declared that he did not wish to sell the lotus.
प्रश्न आ.
सुदासः सुगतचरणाभ्यां कमलं किमर्थं समर्पितवान् ?
उत्तरम् :
‘अमूल्यं कमलम्’ ही कथा बौद्ध कथासाहित्यातून घेतलेली आहे. भगवान बुद्धांच्या अलौकिक शिकवणीचे या कथांमधून दर्शन घडते. कथेचे शीर्षक सदाचार आणि सत्संगतीचे महात्म्य योग्यप्रकारे सूचित करते. त्यातून मिळणारे समाधान व मनःशांती ही संपत्ती आणि भौतिक सुखांपेक्षा श्रेष्ठ तसेच मौल्यवान असते.
सुदासाने ठरवले की ते कमळ व्यापाऱ्यांना विकायचे नाही. त्याने विचार केला की, ज्याच्यासाठी सर्वाधिक मूल्य देऊन दोघे व्यापारी कमळ विकत घेऊ इच्छित होते, ती व्यक्ती सर्वात जास्त किंमत देईल. त्यामुळे जिथे भगवान बुद्ध राहत होते त्या उद्यानात सुदास गेला, भगवान वटवृक्षाखाली एका दगडावर बसलेले होते.
त्यांच्या चेहऱ्यावर विलक्षण तेज होते. केवळ सुगतांकडे बघता क्षणी सुदासाचे मन भक्तिरसाने भरुन गेले. त्याने स्वत:ला भगवानांच्या चरणी वाहून घेतले. कमळासाठी जे सर्वोच्च मूल्य घेण्याच्या उद्देशाने तो आला होता, ते कमळ त्याने निरिच्छवृत्तीने भगवानांच्या चरणी अर्पण केले.
भगवानांच्या केवळ दर्शनाने सुदास प्रचंड प्रभावित झाला होता. त्याच्या सगळ्या इच्छा-आकांक्षा संपुष्टात आल्या होत्या. त्यामुळे त्याने ते कमळ भक्तिपूर्ण मनाने भगवानांना अर्पण केले.
‘अमूल्यं कमलम्’ is a story extracted from Buddhist legends that highlights the divine teachings of lord Buddha. The title rightly suggests that righteousness and a good company leading to contentment and peace of mind, is superior and priceless compared to money and worldly pleasures.
सुदास decided not to sell the lotus to the merchants. Because he thought, for whom these two were willing to buy the lotus at highest rates, he would pay more than them. So सुदास reached the garden where lord बुद्ध was staying.
He was seated on a piece of rock below a banyan tree. His face was adorned with great lustre. He had great aura. Just by looking at him, सुदास’s mind was filled with devotion. He surrendered himself at the feet of lords and forgetting about the highest value for the lotus, he offered it at the feet of the lord.
Just by the sight of the lord, सुदास was highly influenced. He had no more desires now. So he offered the lotus to the lord with heartfelt devotion.
3. क: कं वदति?
प्रश्न अ.
‘भद्र, भगवान् सुगतः सम्प्रत्येतस्मिन्नगरे वसति।’
उत्तरम् :
सार्थवाहः सुदासं वदति।
प्रश्न आ.
‘अहं दश सुवर्णनाणकानि यच्छामि।’
उत्तरम् :
श्रेष्ठी सुदासं वदति।
प्रश्न इ.
‘एष महाभागः एकं सुवर्णनाणकम् एतस्यार्थे दातुमिच्छति।’
उत्तरम् :
सुदासः श्रेष्ठिनं वदति।
प्रश्न ई.
‘वत्स, किमिच्छसि ?’
उत्तरम् :
भगवान् गौतमबुद्धः सुदासं वदति।
प्रश्न उ.
‘नमो भगवते।’
उत्तरम् :
सुदास: भगवन्तं गौतमबुद्ध वदति।
4. प्रश्ननिर्माणं कुरुत।
प्रश्न अ.
सुगत एवाधिकतम मूल्यं मह्यं दद्यात्।
उत्तरम् :
सुगत एवाधिकतम मूल्यं कस्मै दद्यात्?
प्रश्न आ.
भगवत: वदनं धाम्ना राजते स्म।
उत्तरम् :
भगवत: वदनं केन राजते स्म?
5. सन्धिविग्रहं कुरुत।
प्रश्न अ.
कश्चिदुद्यानपालः
उत्तरम् :
कश्चिदुद्यानपालः – कश्चित् + उद्यानपालः।
प्रश्न आ.
चरणयोरय॑म्
उत्तरम् :
चरणयोरय॑म् – चरणयोः + अर्घ्यम्।
प्रश्न इ.
सोऽवदत्
उत्तरम् :
सोऽवदत् – स: + अवदत्।
प्रश्न ई.
इत्यब्रवीत्।
उत्तरम् :
इत्यब्रवीत् भगवान् – इति + अब्रवीत् + भगवान्।
6. समानार्थकशब्दान् लिखत।
प्रश्न 1
Maharashtra Board Solution
समानार्थकशब्दान् लिखत। तडागः, नीरजम्, सार्थवाहः, अर्णवः, धनवान्।
Solution & Step-by-Step Answer:
म् :
|
7. विरुद्धार्थकशब्दान् लिखत।
प्रश्न 1
Maharashtra Board Solution
विरुद्धार्थकशब्दान् लिखत। विपुलम्, बहुमूल्यम्, क्रेतुम्।।
Solution & Step-by-Step Answer:
म् :
|
8. मेलनं कुरुत।
प्रश्न 1
Maharashtra Board Solution
मेलनं कुरुत।
Solution & Step-by-Step Answer:
म् :
|
विशेषणम् | विशेष्यम् |
विपुलम् | धनम् |
श्रीमान् | सार्थवाहः |
अनल्पेन | धाम्ना |
निरिच्छ: | सुदासः |
धनवान् | श्रेष्ठी |
अधिकतमम् | मूल्यम् |
प्रसादवर्षिभ्याम् | लोचनाभ्याम् |
हस्तस्थम् | नीरजम् |
9. अमरकोषात् शब्दं प्रयुज्य वाक्यं पुनर्लिखत।
प्रश्न अ.
नूनं स: सुगतः एव अधिकतम मूल्यं दद्यात्।
उत्तरम् :
नूनं स: बुद्धः / सर्वज्ञः / धर्मराजः / तथागत: एव अधिकतम मूल्यं दद्यात्।
प्रश्न आ.
तडागे शिशिर-ऋतौ एकं पद्यं व्यकसत्।
उत्तरम् :
तडागे शिशिर-ऋतौ एकं सहस्रपत्रं / कमलं / शतपत्रं / कुशेशयं व्यकसत्।
प्रश्न इ.
विपुलं धनं प्राप्नुयाम्।
उत्तरम् :
विपुलं द्रव्यं। वित्तं / स्थापतेयं / रिक्थं / ऋक्थं / वसुः प्राप्नुयाम्।
10. सूचनानुसारं कृती: कुरुत।
प्रश्न अ.
तयोः विवादं श्रुत्वा सुदासो व्यमृशत्। (पूर्वकालवाचक-त्वान्त-अव्ययं निष्कासयत।)
उत्तरम् :
तयोः विवादम् अशृणोत् सुदासो व्यमृशत् च।
प्रश्न आ.
त्वं किम् इच्छसि ? (त्वम्’ इत्यस्य स्थाने ‘भवान्’ इति योजयत।)
उत्तरम् :
भवान् किम् इच्छति?
प्रश्न इ.
मे आत्मा कृतार्थतां लभताम्। (लङ्लकारे वाक्यं परिवर्तयत।)
उत्तरम् :
लोट्लकारः
प्रश्न ई.
शिशिर-ऋतौ पद्यं व्यकसत्। (बहुवचने लिखत।)
उत्तरम् :
शिशिर-ऋतौ पद्यानि व्यकसन्।
प्रश्न उ.
सुदासः सुगतचरणाभ्यां कमलं समर्पितवान्। (वाच्यपरिवर्तनं कुरुत।)
उत्तरम् :
सुदासेन सुगतचरणाभ्यां कमलं समर्पितम्।
प्रश्न ऊ.
अहं विपुलं धनं प्राप्नुयाम्। (लकारं लिखत।)
उत्तरम् :
विधिलिङ्लकार:
Sanskrit Amod Class 10 Textbook Solutions Chapter 4 अमूल्यं कमलम् Additional Important Questions and Answers
अवबोधनम्।
(क) उचितं कारणं चित्वा वाक्यं पुनर्लिखत।
प्रश्न 1
Maharashtra Board Solution
सुदास: राजसद्यनः पुरतः स्थितः यतः ” (अ) सः सरसिजं विक्रेतुम् इच्छति स्म। (ब) सः राजानं द्रष्टुम् इच्छति स्म।
Solution & Step-by-Step Answer:
म् : (अ) सः सरसिजं विक्रेतुम् इच्छति स्म।
|
प्रश्न 2
Maharashtra Board Solution
सार्थवाहः सुदासाय शतसुवर्णनाणकानि दातुम् उद्युक्तः यतः (अ) स सुदासस्य साहाय्य कर्तुम् इच्छति स्म। (ब) सः सुदासात् कमलं क्रेतुम् इच्छति स्म।
Solution & Step-by-Step Answer:
म् : (ब) सः सुदासात् कमल क्रेतुम् इच्छति स्म।
|
प्रश्न 3
Maharashtra Board Solution
सुदासः नीरजं सुगतचरणाभ्यां समर्पितवान् यत: (अ) सुगतः सुदासाय अधिकं धनं यच्छति। (ब) सुदासस्य मनसि भक्तिरस: अजायत।
Solution & Step-by-Step Answer:
म् : (ब) सुदासस्य मनसि भक्तिरसः अजायत।
|
प्रश्न 4
Maharashtra Board Solution
सुदासेन कमलार्थ किमपि मूल्यं न स्वीकृतम् यतः (अ) भगवतः चरणकमलस्पर्शेण एव तस्य आत्मा कृतार्थतां लभताम्। (ब) श्रेष्ठी कमलार्थ बहुमूल्यम् अयच्छत्।
Solution & Step-by-Step Answer:
म् : (अ) भगवत: चरणकमलस्पर्शेण एव तस्य आत्मा कृतार्थतां लभताम्।
|
(ख) उचित पर्यायं चित्वा वाक्यं पुनलिखत।
प्रश्न 1
Maharashtra Board Solution
|
