Maharashtra State Board Class 10 Sanskrit Amod Solutions Chapter 2 व्यसने मित्रपरीक्षा
Sanskrit Amod Std 10 Digest Chapter 2 व्यसने मित्रपरीक्षा Textbook Questions and Answers
अवबोधनम् :
1. पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखत।
प्रश्न अ.
अरण्ये कौ निवसतः स्म ?
उत्तरम् :
अरण्ये मृग: काक:च निवसतः स्म।
प्रश्न आ.
काकः किम् उपादिशत् ?
उत्तरम् :
काक: उपादिशत्, “अकस्मादागन्तुना सह मित्रता न युक्ता।”
प्रश्न इ.
मृगः प्रत्यहं क्षेत्रं गत्वा किम् अकरोत् ?
उत्तरम् :
मृगः प्रत्यहं क्षेत्रं गत्वा सस्यम् अखादत्।
प्रश्न ई.
क्षुद्रबुद्धिः कुत्र निभृतं स्थितः ?
उत्तरम् :
क्षुद्रबुद्धिः समीपमेव वक्षस्य पृष्ठतः निभृतं स्थितः।
प्रश्न उ.
शृगालः केन हतः ?
उत्तरम् :
क्षेत्रपतिना क्षिप्तेन लगुडेन शृगालः हतः।
2. कः कं वदति ?
प्रश्न अ.
‘वनेऽस्मिन् एकं सस्यपूर्ण क्षेत्रमस्ति।’
उत्तरम् :
जम्बूक; मृगं वदति।
प्रश्न आ.
‘मित्र, छिन्धि तावन्मम बन्धनम्।’
उत्तरम् :
मृग: जम्बूकं वदति।
प्रश्न इ.
‘स वञ्चक: क्वास्ते ?’
उत्तरम् :
काकः मृगं वदति।
3. प्रश्ननिर्माणं कुरुत।
प्रश्न अ.
शृगालः मृगेण सह मित्रताम् ऐच्छत्।
उत्तरम् :
शृगाल: केन सह मित्रताम् ऐच्छत् ?
प्रश्न आ.
प्रदोषकाले मृगमन्विष्यन् काकः क्षेत्रे उपस्थितः।
उत्तरम् :
कदा मृगमन्विष्यन् काकः क्षेत्रे उपस्थितः?
प्रश्न इ.
स: वृक्षस्य पृष्ठतः निभृतं स्थितः।
उत्तरम् :
स: वृक्षस्य पृष्ठतः कथं स्थितः?
4. उत्तरपदं लिखत।
प्रश्न 1
Maharashtra Board Solution
अ. काकोऽवदत् = काकः + ……………। आ. मृगेणोक्तम् = मृगेण + ……………। इ. जम्बूकोऽयम् = जम्बूकः + …………..।
Solution & Step-by-Step Answer:
म् : अ. काकोऽवदत् – काकः + अवदत्। आ. मृगेणोक्तम् – मृगेण + उक्तम्। इ. जम्बूकोऽयम् – जम्बूकः + अयम्।
|
5. पूर्वपदं लिखत।
प्रश्न 1
Maharashtra Board Solution
अ. मृगोऽब्रवीत् = …………….. + अब्रवीत् आ. वातेनोदरम् = …………… + उदरम् इ. मृतोऽसि = ………………. + असि
Solution & Step-by-Step Answer:
म् : अ. मृगोऽब्रवीत् – मृगः + अब्रवीत्। आ. वातेनोदरम् – वातेन + उदरम्। इ. मृतोऽसि – मृत: + असि।
|
6. सूचनानुसारं कृती: कुरुत।
ऊ. त्वं सत्वरं पलायिष्यसे। (‘त्वं’ स्थाने ‘भवान्’ योजयत।)
प्रश्न अ.
मृगः प्रत्यहं तत्र गत्वा सस्यम् अखादत्। (त्वान्त-अव्ययं निष्कासयत।)
उत्तरम् :
मृगः प्रत्यहं तत्र अगच्छत् सस्यम् अखादत् च।
प्रश्न आ.
मित्र छिन्धि तावन्मम बन्धनम्। (लकारं लिखत।)
उत्तरम् :
लोट्लकार:
प्रश्न इ.
वयम् आनन्देन एकत्र निवसामः। (लट्लकारस्थाने लङ्लकारं योजयत।)
उत्तरम् :
वयम् आनन्देन एकत्र न्यवसाम।
प्रश्न ई.
त्वं पादान्स्तब्धीकृत्य तिष्ठ। (‘त्वं’ स्थाने ‘भवान्’ योजयत।)
उत्तरम् :
भवान् पादान्स्तब्धीकृत्य तिष्ठतु।
प्रश्न उ.
भवानपि अपरिचितः एव आसीत्। (‘भवान्’ स्थाने ‘त्वं’ योजयत।)
उत्तरम् :
भवान् पादास्तब्धीकृत्य पलायिष्यते।
7. स्तम्भमेलनं कुरुत।
प्रश्न 1
Maharashtra Board Solution
स्तम्भमेलनं कुरुत।
Solution & Step-by-Step Answer:
म् :
|
विशेषणम् | विशेष्यम् |
1. दृढः | बन्धः |
2. क्षिप्तेन | लगुडेन |
3. एकस्मिन् | दिने |
4. लगुडहस्तः | क्षेत्रपतिः |
8. जालरेखाचित्रं पूरयत।
प्रश्न 1
Maharashtra Board Solution
जालरेखाचित्रं पूरयत।
Solution & Step-by-Step Answer:
म् :
|
9. तालिकां पूरयत।
प्रश्न 1
Maharashtra Board Solution
(मञ्जूषा – त्रायस्व माम्, दर्शयामि त्वाम्, दृढोऽयं बन्धः, छिन्धि मम बन्धनम्)
Solution & Step-by-Step Answer:
म् :
|
जम्बूकः | मृगः |
दर्शयामि त्वाम्। | त्रायस्व माम्। |
दृढोऽयं बन्धः | छिन्धि मम बन्धनम् |
प्रश्न 2
Maharashtra Board Solution
(मञ्जूषा – अलं विवादेन, कोऽयं द्वितीयः?, एवमस्तु, अस्मत्सख्यम् इच्छति।)
Solution & Step-by-Step Answer:
म् :
|
मृगः | काकः |
अलं विवादेन। | कोऽयं द्वितीयः? |
अस्मत्सख्यम् इच्छति। | एवमस्तु। |
10. माध्यमभाषया उत्तरत।
प्रश्न अ.
‘स नरः शत्रुनन्दनः’ इति वचनं कथायाः आधारेण स्पष्टीकुरुत।
उत्तरम् :
व्यसने मित्रपरीक्षा या कथेच्या संदर्भात ‘स: नरः शत्रुनन्दनः’ ही उक्ती आलेली दिसून येते. हितोपदेश या पुस्तकात मित्रलाभ 1.3. या प्रकरणात ही कथा आवळते. धूर्त कोल्हा हरिणाला त्याच्या शब्दांमध्ये फसवितो व त्याच्याशी मैत्री करतो. कोल्हा हरिणाला धान्यांनी भरलेले एक शेत दाखवितो.
साहजिकच हरिणाच्या मनात धान्याबद्दल हाव निर्माण होते. पण नंतर, शेताच्या मालकाने टाकलेल्या जाळ्यात हरिण अडकते. हरिणाने कोल्ह्याकडे मदत मागताच धूर्त कोल्हा जाळे घट्ट असल्याचे सांगतो. त्यामुळे तो तोडण्यास समर्थ नाही असे दर्शवितो.
हरिणाला कोल्ह्याचा धूर्तपणा हळूहळू लक्षात येतो. कावळ्याचे न ऐकल्याचा त्याला पश्चात्ताप होतो. जेव्हा कावळा हरिणाला शोधत शोधत हरिणाजवळ पोहोचतो, तेव्हा तो ‘स: नर: शत्रुनन्दनः’ हा श्लोक उद्धृत करतो. या श्लोकाचा अर्थ असा, की, “जो आपल्या मित्रांचा, हितचिंतकांचा सल्ला ऐकत नाही, तो संकटात सापडतो व त्याच्या शāना आनंदित करतो, त्यांचे शत्रुत्व ओढून घेतो.
हरिणाने अनोळखी प्राण्यांशी (कोल्ह्याशी) मैत्री न करण्याचा कावळ्याचा सल्ला ऐकला नाही व कोल्ह्याशी मैत्री केल्याने अखेर त्याला जाळ्यात अडकावे लागले. म्हणजे तो संकटात सापडला व हरिणाला शत्रुनन्दन हे विशेषण लागू पडले. ‘स: नरः शत्रुनन्दनः’ इति वचनं कथायाः आधारेण स्पष्टीकुरुत।
‘सः नरः शत्रुनन्दनः’ occurs in the context of the story व्यसने मित्रपरीक्षा. It is found in the chapter 1.3 of मित्रलाभ, in हितोपदेश. The crooked jackal trapped the deer in its words. It intentionally showed the deer a field full of grains. Due to greed for the grains, the deer got caught in the net set by the owner of the field. When the deer asked the jackal for his help, it cleverly answered, the net is tendon, so it can’t break it.
The deer understood the jackal’s plan. It repented for not listening to the crow’s advice. When crow came searching for him, It uttered the verse सुडदा …..स: नर:शत्रुनन्दन: which means, “The one who does not listen to the words of well-wishing friends, calamity becomes his neighbour and he pleases enemies.” The deer disregarded crow’s advice of not making friendship with strangers. It had friendship with a deceitful jackal and was finally trapped in the net. Seeing him caught in the net, the jackal became happy.
In this way, the deer proved himself as शत्रुनन्दन, the one whopleases enemies as the deer also pleased the mind of the crooked jackal.
प्रश्न आ.
काकेन क: उपायः उक्त : ?
उत्तरम् :
व्यसने मित्रपरीक्षा या कथेच्या संदर्भात ‘स: नरः शत्रुनन्दनः’ ही उक्ती आलेली दिसून येते. हितोपदेश या पुस्तकात मित्रलाभ 1.3. या प्रकरणात ही कथा आढळते. शेताच्या मालकाने हरिणाला जाळ्यात अडकविले. कावळा हरिणाला शोधत तेथे आला. कावळ्याने विचारले असता हरिणाने सर्व हकीकत त्याला सांगितली. कोल्ह्याच्या धूर्तपणामुळे हरिण जाळ्यात अडकले होते.
कावळ्याने हरिणाला मेल्यासारखे दर्शविण्यास सांगितले, तसेच कावळ्याने हरिणाला पोट फुगवायला व पायही स्तब्ध ठेवण्यास सांगितले. कावळ्याच्या म्हणण्यानुसार वागल्यामुळे शेताच्या मालकाला हरिण मृत असल्याचा भास झाला. शेताचा मालक हरिणाजवळ आला व जाळे काढले. ठरल्याप्रमाणे कावळ्याने काव-काव असा आवाज केला. आवाज ऐकताच हरिण उठले व पटकन पळून गेले. कावळ्याने शोधलेल्या या उपायामुळे व त्याच्या चातुर्यामुळे हरिणाचे प्राण वाचले.
‘स: नरः शत्रुनन्दनः’ occurs in the context of the story व्यसने मित्रपरीक्षा. It is found in the chapter 1.3 of मित्रलाभ, in हितोपदेश. The deer was trapped in the net set by the owner of the field. The crow came in search of the deer. The crow saw the trapped deer. The deer narrated the account of a deceitful jackal.
The crow told the deer to pretend to be dead by blowing up its belly with air and told to keep legs stiff. The crow gave the deer an idea of running away. The deer followed likewise. The owner of the field thought the deer is certainly dead. So, he released the deer. At the same time, the crow made alarming sound and the deer ran away quickly. The crow’s wisdom and true friendship with the deer saved the deer’s life.
11. अमरकोषात् समानार्थकं शब्द योजयित्वा वाक्यं पुनर्लिखत।
प्रश्न अ.
अरण्ये मृगः काकः च स्नेहेन निवसतः।
उत्तरम् :
अरण्ये कुरङ्गः / वातायुः / हरिणः / अजिनयोनिः काकः च सेहेन निवसतः।
प्रश्न आ.
जम्बूकः तेन सह मृगस्य निवासस्थानं गतः।
उत्तरम् :
शृगालः / वञ्चकः / क्रोष्टा / फेरुः / फेरव: तेन सह मृगस्य निवासस्थानं गतः।
प्रश्न इ.
मृगमन्विष्यन् काक: तत्र उपस्थितः।
उत्तरम् :
मृगमन्विष्यन् करटः / अरिष्टः / बलिपुष्टः / सकृत्प्रज: तत्र उपस्थितः।
12. विरुद्धार्थकशब्द लिखत।
दृढः, मैत्री, बद्धः, प्रभूतम्।
प्रश्न 1
Maharashtra Board Solution
विरुद्धार्थकशब्द लिखत। दृढः, मैत्री, बद्धः, प्रभूतम्।
Solution & Step-by-Step Answer:
म् :
|
उपक्रम :
1. पाठात् उपपदविभक्तियुक्तानि वाक्यानि चित्वा लिखत।
2. पाठात् शतृरूपाणि चित्वा लिखत।
Sanskrit Amod Class 10 Textbook Solutions Chapter 2 व्यसने मित्रपरीक्षा Additional Important Questions and Answers
अवबोधनम्।
(क) उचितं कारणं चित्वा वाक्यं पुनर्लिखत।
प्रश्न 1
Maharashtra Board Solution
शृगालः मृगेण सह सख्यम् इच्छति यतः (अ) शृगाल: मृगमांसं खादितुम् इच्छति। (ब) शृगालः मृगे स्निह्यति।
Solution & Step-by-Step Answer:
म् : (अ) शृगाल: मृगमांसं खादितुम् इच्छति।
|
(ख) उचितं पर्यायं चित्वा वाक्यं लिखत।
प्रश्न 1
Maharashtra Board Solution
शृगालः स्वार्थहतुना ………… सह मैत्रम् ऐच्छत्। (मृगेण / काकेन)
Solution & Step-by-Step Answer:
म् : शृगालः स्वार्थहतुना मगेण सह मैत्रम् ऐच्छत्।
|
(ग) पूर्णवाक्येन उत्तरत।
प्रश्न 1
Maharashtra Board Solution
क: चित्राङ्गम् अपश्यत्?
Solution & Step-by-Step Answer:
म् : गाल: चित्राङ्गम् अपश्यत्।
|
प्रश्न 2
Maharashtra Board Solution
शृगालस्य नाम किम् आसीत्?
Solution & Step-by-Step Answer:
म् : शृगालस्य नाम क्षुद्रबुद्धिः आसीत्।
|
प्रश्न 3
Maharashtra Board Solution
शृगालः किमर्थं मृगेण सह मित्रताम् ऐच्छत्?
Solution & Step-by-Step Answer:
म् : शृगालः स्वार्थहेतुं पूरयितुं मृगेण सह मित्रताम् ऐच्छत्।
|
प्रश्न 4
Maharashtra Board Solution
कदा क्षुद्रबुद्धिः निवासस्थानं गतः?
Solution & Step-by-Step Answer:
म् : अस्तङ्गते सवितरि क्षुद्रबुद्धिः निवासस्थानं गतः।
|
प्रश्न 5
Maharashtra Board Solution
जम्बूकः किम् इच्छति?
Solution & Step-by-Step Answer:
म् : जम्बूक: मृगशृगालयोः सख्यम् इच्छति।
|
(घ) वाक्यं पुनर्लिखित्वा सत्यम्/असत्यम् इति लिखत।
प्रश्न 1
Maharashtra Board Solution
|